Engelen en demonen trekken volle zaal in Ariënsinstituut
Op woensdag 16 september hield dr. H.J.M.J. (Harm) Goris, universitair docent aan de Tilburg School of Catholic Theology (TST), op uitnodiging van Studievereniging Ad Interim een lezing over angelologie en demonologie: de theologische leer over engelen en demonen. Ongeveer veertig belangstellenden kwamen daarvoor bijeen in het Ariënsinstituut te Utrecht. Onder de aanwezigen bevonden zich niet alleen theologiestudenten en afgestudeerde theologen, maar ook opvallend veel jongeren die overwegen theologie te gaan studeren.
Met de organisatie van de lezing wilde Ad Interim opnieuw aandacht vragen voor twee klassieke disciplines binnen de gewijde theologie die in het moderne theologische curriculum veel minder nadrukkelijk aanwezig zijn dan in eerdere eeuwen. De belangstelling voor de avond liet zien dat dergelijke onderwerpen ook buiten de kring van reeds gevormde theologen op aanzienlijke interesse kunnen rekenen. Daarmee droeg de bijeenkomst niet alleen bij aan de bevordering en uitdraging van de katholieke theologie, maar bood zij toekomstige studenten tevens een toegankelijke kennismaking met de breedte van het theologische vakgebied.
Wat zijn engelen eigenlijk?
Dr. Goris begon zijn lezing bij de fundamentele vraag wat binnen de katholieke theologie onder engelen wordt verstaan. Daarbij plaatste hij de angelologie en demonologie in een bredere theologiehistorische ontwikkeling, van Sint-Augustinus en de Middeleeuwen via de vroegmoderne periode tot de hedendaagse theologie.
Foto door Z.G. Wassink.
Waar de leer over engelen en demonen gedurende lange tijd een volwaardig onderdeel van de theologische wetenschap vormde, raakte zij in de moderne tijd steeds meer naar de achtergrond. Met name binnen delen van de protestantse theologie werden deze disciplines, aldus dr. Goris, als het ware naar “de zolder van het theologisch antiquariaat” verplaatst.
Die ontwikkeling vormde aanleiding om opnieuw de vraag te stellen of de angelologie en demonologie werkelijk als verouderde interesses moeten worden beschouwd, of dat zij nog altijd wezenlijke vragen raken binnen de systematische en dogmatische theologie.
Filosofie en theologie
Vervolgens ging dr. Goris in op verschillende filosofische en theologische argumenten voor het bestaan van engelen en demonen. Daarbij kwamen geregeld begrippen uit de klassieke filosofie en scholastieke theologie voorbij.
Hoewel het onderwerp daardoor op sommige momenten behoorlijk de diepte inging, slaagde dr. Goris erin het gebruikte jargon telkens helder uit te leggen en in een bredere gedachtegang te plaatsen. Daarmee bleef de lezing toegankelijk voor bezoekers zonder theologische vooropleiding, terwijl zij tegelijkertijd voldoende inhoudelijke diepgang bood voor studenten en afgestudeerde theologen. Tijdens de momenten waarop dr. Goris even stilhield om zijn gedachten te ordenen, was het zo stil dat men bij wijze van spreken een speld kon horen vallen.
Engelen in het dagelijks geloofsleven
Naast de meer theoretische vragen besteedde dr. Goris ook aandacht aan de praktische betekenis van de engelenleer voor gelovigen. Zo kwam onder meer het katholieke begrip van de beschermengel aan bod en werd besproken hoe de klassieke leer over engelen zich verhoudt tot het concrete geloofsleven.
Daarmee werd zichtbaar dat angelologie niet uitsluitend een abstracte speculatieve discipline is, maar ook raakt aan spiritualiteit, gebed en de wijze waarop binnen de katholieke traditie over Gods voorzienigheid en de geestelijke werkelijkheid wordt gedacht.
Exorcisme en psychologie
Na afloop van de lezing was ruime gelegenheid voor vragen. Daarvan werd enthousiast gebruikgemaakt.
Tijdens de vragenronde kwamen uiteenlopende onderwerpen aan bod, waaronder het kerkelijk spreken over exorcisme. Daarbij werd ook gesproken over de verhouding tussen theologische duiding en psychologische verklaringen, en over de zorgvuldigheid die vereist is wanneer dergelijke thema's in pastorale of kerkelijke context ter sprake komen.
De levendige vragenronde liet zien dat de thematiek niet alleen historische of speculatieve belangstelling oproept, maar ook direct raakt aan vragen waarmee gelovigen en theologen geconfronteerd kunnen worden.
Een vergeten discipline opnieuw onder de aandacht
Met de lezing heeft Studievereniging Ad Interim opnieuw invulling gegeven aan haar doelstelling om bij te dragen aan de kennisvergaring omtrent de theologie en aan de uitdraging daarvan. Door een vrijwel uit het moderne theologische blikveld verdwenen onderzoeksgebied opnieuw onder de aandacht te brengen, werd tevens de vraag opgeworpen of er binnen het formele curriculum van de gewijde theologie opnieuw meer ruimte zou moeten komen voor angelologie en demonologie.
De grote belangstelling — niet in de laatste plaats onder jongeren die een theologiestudie overwegen — onderstreepte dat klassieke theologische onderwerpen kunnen uitnodigen tot verwondering, studie en verdere intellectuele verdieping.
Studievereniging Ad Interim blijft zich daarom inzetten voor academische activiteiten die zowel huidige studenten verdiepen als nieuwe belangstellenden kennis laten maken met de rijkdom en breedte van de katholieke theologie.
